Tiểu sử phan đình phùng

     

Đình Nguyên tiến sĩ Phan Đình Phùng (1847-1895), fan làng Đông Thái, huyện La Sơn, tỉnh giấc Hà Tĩnh, từng có tác dụng quan mang đến chức Ngự sử rồi xin bãi chức về quê. Ông là nhà chỉ huy cuộc khởi nghĩa hương thơm Khê, đỉnh điểm của trào lưu Cần Vương, một lãnh tụ vượt trội của trào lưu chống Pháp vào thời điểm cuối thế kỉ XIX. Là biểu tượng của giới trí thức yêu thương nước đương thời, ông được biết đến là người học tập xuất chúng, phẩm chất chính trị, đạo đức được mọi bạn công nhận, nói cả quân địch của ông thời điểm bấy giờ, có chức năng tập hợp bạn hiền tài, cả giới trí thức lẫn tín đồ bình dân, biết dùng sức mạnh của quần chúng. # để đánh giặc

Có các giả thuyết, bỏng đoán xung quanh cái bị tiêu diệt của Phan Đình Phùng, về lý do cái chết, về thực tế người nằm trong cỗ ván tìm thấy, về bài toán an táng. Để đáp án những nghi ngại này, công ty chúng tôi đã khảo sát điều tra nhiều bốn liệu lưu trữ của Pháp tại chính giữa lưu trữ Hải nước ngoài của Pháp sống Aix-en-Provence, tại chính giữa tư liệu I Hà Nội, một vài sách vở, nội dung bài viết bằng giờ Pháp cùng cả bốn liệu triều Nguyễn. Việc này trước đây đã có một vài nhà phân tích thực hiện và nêu ra trong một vài bài viết, công ty chúng tôi sẽ điểm lại và bổ sung cập nhật thêm những tư liệu khác.

Bạn đang xem: Tiểu sử phan đình phùng

*
Tiến sĩ Phan Đình Phùng (1847-1895)

Báo cáo thừa nhận diện zombie dịch ra giờ Pháp đang rất được cất giữ tại chính giữa lưu trữ hải nước ngoài Aix-en-Provence là tài liệu search thấy trong công sở của Phó công sứ Pháp tại nghệ an Duvillier, fan được Khâm sứ Trung Kỳ giao nhiệm vụ phối phù hợp với Nguyễn Thân vào cuộc bọn áp khởi nghĩa hương Khê. Ngoài phiên bản này vì chưng Lê Thiết, Tán lý quân vụ với Nguyễn Cửu Khải, Án sát tp hà tĩnh lập, còn một phiên bản khác, bằng chữ Hán vị Tuần Vũ quan tiền phòng tp. Hà tĩnh Phan Huy quán lập (bản Nguyễn quang Tô tìm được trong hồ sơ của Nha tởm lược Bắc Kỳ cùng dịch ra tiếng Việt). Vào hai bạn dạng báo cáo khám nghiệm tử thi này, phần miêu tả nạn nhân như là nhau, cửa hàng chúng tôi sử dụng phiên bản dịch trực tiếp từ giờ Hán của Nguyễn quang quẻ Tô để tin tức được đúng đắn hơn:

“Trên linh cữu với sản phẩm chữ đỏ như sau: “Hoàng triều Bính Tý khoa cử nhân, Đinh Sửu khoa Đình nguyên Tiến sĩ, gồm phụ bốn thiện đại phu, An Tĩnh Tổng đốc sung kiêm đốc chư tỉnh giấc Quân vụ đại thần, gia tứ Bình trung tướng, từ Tôn Cát, thụy Trang Lạng, hiệu Châu Phong, Phan công bỏ ra cữu”.

“Mở hậu sự ra khám, thấy dài cầu 4 thước, tuổi ước xấp xỉ 50, đầu tóc ngắn, râu dài ước đạt 4 tấc; đầu một nửa đang bạc. Miệng cùng mắt phần nhiều mở. Tiểu liệm với đại liệm phần lớn dùng lụa sống. Đầu chít khăn sa màu sắc đỏ. Mặt che một vuông đoạn đỏ. Hai tay đều bọc đoạn đỏ, nhì chân bọc đoạn trắng. Xung quanh mặc đoạn Tàu sắc đẹp lục; một mẫu áo rộng ống; lại cho tới một cái áo bé ống bằng sa mịn màu xanh, tiếp sẽ là áo bằng xuyến trắng. Bên phía trong là loại áo lụa, phần dưới vấn lụa white sống. Ngón mẫu tay phương diện phân có tác dụng 3 chi; đưa ra trong thuộc liền xương; một đưa ra thịt đang rữa. Sống lưng vấn sa color xanh, mong 10 vuông, cùng rất lụa cũng chừng 10 vuông.”

Việc nhận diện tử thi do bạn Pháp và phủ hà tĩnh cùng tiến hành tại đồn Linh Cảm. Tư liệu lưu trữ tại Pháp là bản dịch tiếng Pháp của phiên bản xác nhận xác sống ghi ngày 22 tháng một năm 1896, dịch thuộc thời điểm bạn dạng gốc, ngoại trừ Lê Thiết, Tán lý quân vụ và Nguyễn Cửu Khải, Án gần kề Hà Tĩnh, còn có xác nhận của 3 fan trong gia đình cụ Phan là Phạm Thị Bốn, Đặng Thị Đường, Phan Văn Thiết, với điểm chỉ của mùi hương Lão cùng Lý trưởng xóm Đông Thái, với xác nhận của Phan quan liêu Cư với Nguyễn Khương, những người tham gia khởi nghĩa biết mặt nắm Phan đã đầu sản phẩm quân Pháp. Buổi khám nghiệm và xác thực tử thi còn có sự thâm nhập của bác sĩ Pháp Hantz và Haguet, thanh tra vệ binh phiên bản xứ. Sau khi khám nghiệm áo quan, bản báo cáo kiểm tra và 2 lá cờ phủ cỗ ván được gởi vào cho triều đình Huế. Ngày 26.01.1896, Thượng thư cỗ Binh gửi Khâm sứ Trung Kỳ một lá thư về vấn đề trên và ý kiến đề xuất triều Nguyễn mang trong mình 1 trong hai lá cờ thông báo cho dân chúng kinh thành biết, và đưa một lá cờ không giống đi ba cáo rộng thoải mái từ Quảng phái mạnh tới Bình Thuận.

Còn đây là thông tin trên một trong những điện tín bằng tiếng Pháp đàm phán giữa bao phủ Thống sứ Trung Kỳ làm việc Huế và tủ Toàn quyền Đông Dương ở hà nội từ ngày 22 mang đến ngày 25 tháng một năm 1896 lưu giữ tại trên Trung tâm lưu trữ I ngơi nghỉ Hà Nội.

Theo năng lượng điện tín ngày 22 tháng 1 năm 1896 của che Thống sứ gửi che Toàn quyền Đông Dương ngơi nghỉ Hà Nội, “Thi hài trưa nay đưa tới Linh Cảm vừa mới được chính thức xác thực là Phan Đình Phùng, được nhận diện vị Phan quang quẻ Cư Ng khung tức Đế Trạch, Tổng lý Lê Khiết, một linh mục bạn An Nam trải qua Linh Cảm (tên là Trung, theo một năng lượng điện tín khác cùng trong ngày gửi trường đoản cú Vinh – NTSH chú thích), các hương lãocủa xã Việt Yên, Hà Xá và những chị dâu của Phan Đình Phùng. Thi thể trong thời điểm tạm thời được nhằm trong cỗ áo gần nơi ở của quan liêu Phủ, theo ý kiến đề nghị của Khâm Mạng. Tro cốt của thủ lĩnh cuộc nổi dậy sẽ tiến hành đem thiêu với rải tro. Theo tiền lệ An Nam, để công bố là thủ lĩnh của cuộc nổi dậy đã lâm vào tình thế tay bọn chúng ta, Khâm Mạng sẽ gửi một lá cờ đỏ có ký trường đoản cú Hồng Kỳ Bảo Thiệp ra cha hướng: trước tiên về phía ghê đô, sản phẩm công nghệ hai về phía bắc tính đến Bình Định, lắp thêm 3 về phía nam tính đến Bình Thuận.”

Còn theo điện tín số 28 của bao phủ Thống sứ Trung Kỳ gửi phủ toàn quyền ngơi nghỉ Hà Nội:

“Các Ủy viên chủ yếu phủ thông báo Phan Đình Phùng qua đời vào ngày 28 tháng 12 vì chưng chấn yêu mến xảy ra vào ngày 21 thuộc tháng vào cuộc giao tranh với một đội cảnh binh gửi đến Lào. Tin tình báo được gửi ra vì chưng một người theo khởi nghĩa bị bắt là Đới Tinh, fan này cho thấy thêm thêm rằng trần Cường Quinh, Cang Sách, Lãnh Khai với quả phụ Phan Đình Phùng đã để tang vào ngày 24 tháng 12. Hầu như khẩu súng trường được biết đã được gói lại và giấu đi trong khi đa số những người đồng đảng đang giải tán. Nhờ vào những thông tin này cùng được hướng dẫn vì chưng một phạm nhân nhân khởi nghĩa bị bắt, giám binh Moutin đang phát hiện ra một loại quan tài, đầy đủ dòng chữ trên kia không để lại nghi ngờ gì về tính danh của bạn đã khuất. Nạn nhân có 6 ngón mặt tay phải, đề xuất đem ra ngoài các hàng núi nhằm quan lại dấn diện. Dù tỷ lệ lớn nhưng tin tức này hỗ trợ cho quý ngài vẫn mang ý nghĩa dè dặt, danh tính của người chết vẫn không được thiết lập. Lãnh binh Khuê cùng bọn nổi dậy đã đầu sản phẩm Thượng Biên, do Khâm mạng cử mang lại ở vùng thượng Quảng Bình. Đội cảnh binh thường xuyên chặn chặt khối núi Quạt”.

Ngày 22 tháng một năm 1896, điện tín tự Huế gửi bao phủ thống sứ Bắc Kỳ và tủ toàn quyền ghi rằng nhóm cảnh binh đã xác định những thông tin đưa ra trong năng lượng điện tín số 28 cùng “nạn nhân bao gồm 2 ngón cái mặt tay phải. Một trong những kẻ đầu hàng đã nhận được diện Phan Đình Phùng trước sự việc chứng kiến ​​của điều tra Gandel. Hài cốt của thủ lĩnh cuộc nổi dậy sẽ được mang tới Vinh vào ngày mai và cảnh sát trưởng sẽ cùng với Phan quang Cư và Đế Trạch chứng thực danh tính. Một tờ trải vải lụa thêu thẻ hiện cấp độ và phẩm giá bao phủ trên quan liêu tài”.

Điện tín ngày 25.01.1896 của che Thống sứ Trung Kỳ tự Huế gửi lấp Toàn quyền ở thủ đô hà nội ghi như sau:“Việc hỏa táng tử thi của Phan Đình Phùng bước đầu vào sáng ngày qua đã được định gần như chắc chắn. Tuy nhiên qua thời gian, nhưng cơ thể tiều tụy vẫn được bảo vệ để hoàn toàn có thể dễ dàng biệt lập các điểm lưu ý và hình dáng. Rất đông người đổ xô mang đến xem thi hài. Phần nhiều giám binh dân sự từng dán yết thị về Phan Đình Phùng vẫn thốt lên khi thừa nhận ra. Nạn nhân là một trong những người lũ ông có chiều cao trên trung bình, bên trên năm mươi, tóc hoa râm, mũi vô cùng mảnh và tất cả độ cong đặc trưng, ​​trán lộ, rộng, phần dưới của khuôn mặt thu thon thả lại, bàn tay phải tất cả thêm ngón cái, tất cả một lốt hiệu đặc biệt là chiếc răng cửa của hàm bên trên bắt chéo, lòi ra khi cười cợt và điểm lưu ý đã được nghe biết với những người từng gặp.”

So sánh bốn liệu lưu trữ của Pháp cùng với sử liệu triều Nguyễn ghi trong Đại phái nam Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên thì tin tức trùng hợp:

“Trước kia Đình Phùng đang chết, quan tiền binh Đại Pháp tới nơi khám xét chứng thực xong, trước hết gởi điện văn báo hai lần (Một nói quân máy Quảng Bình đưa thông tin bắt được Đốc binh giặc Vi méo khai Đình Phùng ngày 11 trước đó bị thương, ngày 13 chết, lại nhận được tờ bốn của quý Khâm sai đại thần nói quan lại binh Pháp cho tới nơi kiếm được quan tài của Đình Phùng, đi khám thấy đúng là bàn tay phải gồm ngón thừa, cùng câu hỏi Chánh Lãnh binh Khuê của giặc tới quân sản phẩm công nghệ ấy xin đầu thú. Một nói nhận được tin quan lại một về đồn đòi họ hàng làng làng mạc lên khai, đi khám ra trái là xác tên giặc ấy đã làm được thiêu hóa. Tờ tư của Quảng Bình tương tự như thế), kế rước cờ đỏ báo tiệp, lại gởi phi chương tâu lên. Vua mừng vì chưng không phụ sự ủy thác, chuẩn chỉnh cho bàn ngừng những vấn đề cần làm sau này thì sớm ban sư.”(Quyển 7).

Như vậy, câu chuyện về bài toán Nguyễn Thân đào xác cố gắng Phan Đình Phùng lấy thiêu rồi trộn tro với thuốc súng phun xuống sông Lam là 1 lời kể không có căn cứ tuy thế đến bây giờ tình tiết hỏng cấu này vẫn được kể đi nhắc lại trong nhiều bài viết về nuốm Phan Đình Phùng, của cả trong sách kế hoạch sử. Năm 1919, è Trọng Kim đưa tình huyết này vào sách Việt phái mạnh Sử Lược mà lại cũng đưa thêm một trả thiết bác bỏ bỏ: “Bấy giờ tín đồ Pháp không thích dùng đại binh sợ náo đụng lòng người ở mặt Pháp, cho nên có thể sai quan đem quân nhân tập đi đánh. Đánh từ cuối năm quí-tị (1893) cho tới cuối năm ất-mùi (1895) ngót hai năm trời mà không dẹp lặng được, quân quân nhân chết sợ cũng nhiều. Bên Bảo-hộ cũng đã tìm đủ phần lớn cách, như bảo Hoàng Cao Khải viết thư dụ Phan Đình Phùng về mặt hàng cho xong cũng không được. Cuối cùng Triều-đình sinh sống Huế thấy việc dai-dẳng mãi ko yên, mới xin chính-phủ bảo lãnh để không đúng quan Tổng-đốc Bình-định là Nguyễn Thân làm Khâm-mạng tiết-chế-quân-vụ lấy quân ra tiễu-trừ. Ông PhanĐình Phùng lúc này tuổi đang già, nhưng mà thế-lực hàng ngày một kém, lại đề nghị nay ẩn địa điểm này, mai chạy chỗ kia, thiệt là lao khổ vô cùng, bởi thế khi Nguyễn Thân lấy quân ra đến Hà-Tĩnh, thì ông đã phải bệnh mất rồi. Nguyễn Thân sai tín đồ đuổi tấn công tìm thấy mả, đào lấy xác đem lại xin fan Pháp mang đến đem đốt rước tro trộn với dung dịch súng mà bắn đi. Có fan nói rằng bài toán ấy mặc dù Nguyễn Thân trước định thế, tuy vậy sau lại mang đến đem chôn, do muốn để gia công cái tang-chứng mang lại đảng phản-đối với chính-phủ Bảo-hộ là quan liêu Đình Nguyên đã không còn rồi. Từ kia đảng văn-thân tan-vỡ; ai trốn đi mất thì thôi, ai ra thú thì nên về Kinh chịu tội. Nguyễn Thân về gớm được thăng làm Phụ-chính nỗ lực ông Nguyễn Trọng thích hợp về hưu”.

*
Tượng đài anh hùng Phan Đình Phùng với nghĩa quân nghỉ ngơi Hà Tĩnh

Thông tin xem thêm nhiều độc nhất là rước từ cuốn Phan Đình Phùng, một vị hero có quan hệ nam nữ đến lịch sử hào hùng hiện thời của Đào Trinh Nhất, vốn là một trong cuốn thần thoại lịch sử( xuất bản lần đầu năm 1936). Đào Trinh nhất viết về chuyện này như sau: “Nói về quân Pháp biết chỗ, khai quật được mả vậy Phan lên, lấy di thể về đồn xiêu dạt giao cho Nguyễn Thân xem xét tất cả phải thiệt là di thể Phan Đình Phùng không.

Bấy giờ Nguyễn Thân new biết thay Phan mất rồi, đắc chí, miệng mỉm cười ha hả, bẩn thỉu tay lên ngang trán nhưng nói:

– Từ nay ta được ngủ yên ổn rồi!

Hôm sau, lão mức độ đòi những phụ lão làm việc làng Đông Thái và họ hàng bà nhỏ cụ Phan lên đồn Linh Cảm nhìn nhận đích xác. Rồi kia Nguyễn Thân dở mưu mô “anh hùng” của lão để hành hạ tới vắt xương khô thịt nát của fan cừu địch cùng với lão mà lại lúc fan ấy còn sống, lão không đủ can đảm xuất trận giao phong, hiện thời người ta chết rồi mới lên khía cạnh dương oai phong diệu võ.

Mà lão dương oai nghiêm diệu võ biện pháp nào?

Không thổ lộ thì không để ý mất sự thật, nhưng nói thì mình đề nghị thương trọng tâm và ghê ghiếc.

Nguyễn Thân sai rước di thể vậy Phan ra địa điểm địa đầu của tổng Việt Yên, cho dầu châm lửa cơ mà đốt đến xương thịt cháy ra tro, rồi tro ấy trộn vào dung dịch súng, nhồi vào súng thần công của ta mà bắn xuống La Giang”.

Xem thêm: Soạn Văn 6 Bức Tranh Của Em Tôi Sgk Ngữ Văn 6 Tập 2 Cánh Diều Chi Tiết

Cuốn Lịch sử Hà Tĩnh do Nxb. Chủ yếu trị quốc gia in năm 2000 cải chính thông tin cụ Phan mất vì dịch nhưng vẫn nêu lại cụ thể về hành vi của Nguyễn Thân: “Những tháng cuối năm 1895, địch càng ra sức lùng sục nhằm bắt cho được Phan Đình Phùng và các tướng lĩnh khác. Ngày 28 mon 12 năm 1895, vào một trận giao chiến ác liệt, Phan Đình Phùng, vị lãnh tụ bền chí của nghĩa quân, đã bị thương và tiếp đến hy sinh. Mười ngày sau, giặc Pháp và tay sai bắt đầu biết tin, Nguyễn Thân đã hèn yếu cho đào xác Phan Đình Phùng đem đến làng bắt tổng lý và người thân trong gia đình ra nhận mặt. Tiếp nối hắn lấy đốt xác rồi nhồi vào thuốc súng phun xuống sông La. Tội ác tàn tệ của tên đại việt gian bị hậu cố đời đời nguyền rủa” (tr. 383-384).

Ở Pháp, giáo sư Trịnh Văn Thảo vào bài Nhìn lại cuộc khởi nghĩa đề xuất Vương, phần ba Trận mùi hương Sơn (1885-1895) cũng nói tới “hành động trả thù “tiểu nhân” trên xác của người lãnh đạo hương thơm Sơn (đã chết và được chôn cất)”khi Nguyễn Thân “khai quật trước lúc tẩu tán tro cốt của ông”nhưng không nói việc tẩu tán tro cốt gắng nào.

Việc này từ thời điểm năm 1974, gs Nguyễn quang Tô vẫn đề cập cho trong bài xích Vài tư liệu về Phan Đình Phùng in trong Tập san kế hoạch sử số 27-28 (sau này Tôn Thất thọ điểm lại vào bài Phan Đình Phùng với giai thoại kế hoạch sử). Nguyễn quang quẻ Tô nhận định đây là những thông tin có đặc điểm dã sử, truyền miệng chứ chưa phải sử liệu có địa thế căn cứ “giấy white mực đen”. Trong bài này ông cung ứng ba dẫn chứng lịch sử. Thứ nhất là tờ yết thị của Nguyễn Thân, nguyên văn bằng văn bản Hán, ghi rằng “Thi hài ấy sẽ bị đem thiêu hủy”. Thiết bị hai là Thông bốn số 83 ngày 29.01.1896 của viên Phó sử ủy viên thiết yếu phủ, (dẫn từ tài liệu của Trác Ngọc, nội san ngôi trường Vinh, số Xuân 1971), nguyên văn bằng tiếng Pháp cũng ghi tương tự như “Thi hài ấy sẽ ảnh hưởng thiêu, với tro tàn sẽ bị phân tán”. Thứ tía là biên bản nhận diện zombie Phan Đình Phùng, bởi Phan Huy Quán, quan Tuần vũ hà tĩnh lập, nguyên văn bằng chữ Hán, phần cuối ghi rằng: “Chúng tôi vẫn sức cho lấp Đức lâu liệu biện vừa đủ củi lửa đem quan tài ra chỗ đất trống hỏa phần. Sáng ngày hôm nay vâng lệnh, phó lãnh binh Nguyễn… vẫn hội đồng với những phái quan liêu của quý tòa thuộc với nhân viên phủ Đức Thọ vẫn tới để liệu biện việc hỏa phần nầy”.

Ngoài những tư liệu lưu trữ của Pháp đang nêu trên, cửa hàng chúng tôi nêu thêm 1 số sách vở và giấy tờ của Pháp có ghi chép về việc khai thác mộ cùng việc mai táng sau đó.

Trong cuốn Đế chế An Nam xuất bản ở Paris năm 1904, Charles Gossilin ghi lại như sau: “Vào thời điểm cuối năm 1895, tín đồ ta nhận thấy rằng cuộc khởi nghĩa ngoài ra suy yếu với thiếu phương hướng; Lần theo một manh mối tưởng như không đáng kể, fan ta hiểu rằng cái bị tiêu diệt của Phan Đình Phùng, ở tuổi bảy mươi bốn do bệnh dịch kiết lỵ với kiệt mức độ sau những tránh mặt liên tục chiếu qua những vùng rừng núi nơi ông bị truy đuổi không ngừng. Thi thể của vị quan tiền này đã được khai thác và mang lại quê cội ở Hà Tĩnh, bên dưới chân đồn Linh Cảm. Trên đó, trong tình trạng vô cùng náo nhiệt, fan ta để thi thể ông lên giàn thiêu, rưới dầu hỏa lên rồi đốt lửa, và khi việc hủy hoàn thành, tro được rải xuống sông. Triều đình An nam dập tắt cuộc khởi nghĩa vào máu.Tất cả hầu hết kẻ nổi dậy vượt qua Lào tuy vậy không tới được Xiêm La đều bị đưa tới Huế và bị xử tử. Sự lũ áp thật quyết liệt (tr.314).

Trong cuốn Những người các bạn cố đô Huế, số 3 năm 1942, Léon Sogny, từng là Chánh Sở mật thám Trung kỳ khi viết về Nguyễn Đình Hòe, thông ngôn của Nguyễn Thân trong cuộc trấn áp khởi nghĩa mùi hương Khê, gồm đoạn viết về cái chết của Phan Đình Phùng: “Từ năm 1885 Phan Đình Phùng phải tuyên chiến đối đầu với quân chính quy. Khi đội quân cảnh đến dò ra ở Hà Tĩnh, Bộ chỉ đạo cấp cao An Nam ra quyết định chia quân thành nhiều toán cơ rượu cồn để truy kích quân nổi dậy trên mọi hướng, bằng cách chiếm các tuyến mặt đường tiếp tế của bọn chúng hoặc bằng cách đánh lui chúng từng bước một trong rừng đại ngàn của các dãy núi An Nam. Phương pháp này đã mang lại công dụng tuyệt vời và cuối cùng dẫn đến sự việc phát hiện ra thi thể của Phan Đình Phùng, chết vì chưng đói với chôn trong một thân cây. Hài cốt của học mang phiến quân được bảo vệ tốt, tín đồ chết được mặc lễ phục Tiến sĩ lộng lẫy gồm mũ áo, áo dài gấm xanh, với giầy quan cấp Tứ. Kẻ nổi loạn sau khoản thời gian gieo rắc nỗi khiếp hoàng trong cả 10 năm sống Nghệ Tĩnh đã ý muốn chết dưới lớp áo ôn hòa của kẻ sĩ. áo quan được khai thác và vận chuyển mang lại Linh Cảm. Tử thi sau khi xác định được hỏa táng với tro rải tứ phương: đấy là sự khắt khe của chiến tranh nhằm trừng phạt đều kẻ khiến rối.” (tr.346).

Như vậy, về ngày mất của Phan Đình Phùng, đa số các bốn liệu của Pháp đều ghi ngày 28 tháng 12 năm 1895 dương lịch, tức ngày 13 mon 11 năm Ất Mùi. Sách của Đào Trinh độc nhất ghi Phan Đình Phùng mất ngày 13 mon 11 năm Mùi. Đại nam giới Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên của triều Nguyễn cũng ghi ngày 13. Bố nguồn thông tin này trùng khớp nhau.

Về nguyên nhân cái chết của Phan Đình Phùng, các sách vở và giấy tờ chỗ ghi vì chưng bị đói (Léon Sogny), nơi ghi là vì bị bệnh dịch (Charls Gossilin, è Trọng Kim, Đào Trinh Nhất), còn theo tài liệu lưu trữ của Pháp thì bởi ông bị thương nặng trĩu rồi mất. “Phan Đình Phùng qua đời vào ngày 28 tháng 12 vày chấn yêu đương xảy ra vào trong ngày 21 thuộc tháng vào cuộc giao tranh với một đội cảnh binh gửi mang đến Lào”(điện tín che Thống sử gửi tủ toàn quyền, số 28). Thông tin này mang từ lời khai của một người theo nghĩa binh ra đầu thú.

Về mục đích của việc khai thác mộ và khám nghiệm là để chứng thực người nằm trong quan tài chính là Phan Đình Phùng, khẳng định sự thiệt thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa mùi hương Khê sẽ qua đời. Việc không táng lại để tránh chiêu mộ phần người chỉ huy sẽ biến một hình tượng cho người ủng hộ cuộc khởi nghĩa, và vấn đề hỏa thiêu và rải tro tất cả phần chủ ý răn đe. Tuy vậy cũng bắt buộc nói thêm rằng vào thời điểm đó, hỏa táng còn lạ lẫm với người việt nhưng đó là hình thức an táng thông thường ở phương Tây. Tro sau thời điểm hỏa táng có thể được đựng vào hũ, bình, hoặc rải ra sông hồ, đồi núi.

Liệu ngôi tuyển mộ bị khai thác lên có và đúng là mộ Phan Đình Phùng và tử thi được mang đến Linh Cảm để dấn diện chính là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa hương thơm Khê? Liệu chính quyền bảo hộ Pháp làm việc An Nam với triều đình công ty Nguyễn bao gồm bị mắc bẫy nghĩa quân và dân chúng, như các giả thiết đưa ra trong bài Theo dấu thành tâm lũy cụ Phan của Văn Nguyễn? cửa hàng chúng tôi cho rằng mẩu truyện về ngôi mộ của nạm Phan còn được bảo quản đâu kia trên khu đất rừng tỉnh hà tĩnh chỉ là lời đồn thổi miệng dân gian, chừng nào chưa xuất hiện chứng cứ nuốm thể, thì này vẫn chỉ là truyền thuyết, một truyền thuyết thần thoại đẹp cùng hào hùng, không hề kém phần kì túng bấn về lãnh tụ của nghĩa quân bắt buộc Vương, một chí sĩ yêu nước và nhân vật của vùng đất kiên trì Hà Tĩnh.

NGUYỄN THỊ SÔNG HƯƠNG

Tư liệu tham khảo:

– DespierresJean,Nguyen Dinh Hòe, Mandarin et Lettré, Acteur essentiel de l’Association des Amis du Vieux Hué,témoin privilégié de son époque, Nguồn : http://www.aavh.org/?page_id=6047

– Đại phái mạnh Thực Lục – Chính Biên Đệ Lục Kỷ Phụ Biên (Cao TựThanh dịch), NXB văn hóa truyền thống – văn nghệ 2012

– Đặng Duy Báu (chủ biên), Lịch sử Hà Tĩnh tập 1, Nxb. Thiết yếu trị Quốc gia, Hà Nội, 2000

– Đào Trinh Nhất, Phan Đình Phùng, nhà chỉ đạo 10 năm phòng chiến (1886-1895) sinh sống Nghệ Tĩnh, Nxb. Tân Việt 1950

– Gosselin Charles, L’empire d’Annam, Nxb. Perrin et Cie, Libraires-éditeurs, Paris 1904

– hồ sơ lưu trữ về Phan Đình Phùng, Trung tâm lưu trữ Hải ngoại Aix-en-Provence, Pháp

– hồ nước sơ lưu trữ về Phan Đình Phùng, Trung tâm tư nguyện vọng liệu I Hà Nội

– Sogny L.,Les grandes familles de l’Annam, S.E. Nguyen-Dinh-Hoe, trong Bulletin des amis du vieux Hue, n° 3, mon 7- tháng 9 năm 1942

– Nguyễn quang đãng Tô, Vài tài liệu về Phan Đình Phùng, vào Tập san Sử Địa số 27-28, ngôi trường Đại học Sư phạm tp sài thành 1974

– Thái Kim Đỉnh, Hà Tĩnh, đất với người, Nxb. Đại học Vinh, 2018

– nai lưng Trọng Kim, Việt nam giới sử lược, Nxb. Trung Bắc Tân Văn 1920

– Bùi Hoàng Đào, Cụ Phan Đình Phùng lãnh tụ trào lưu Cần vương văn võ tuy vậy toàn.

Xem thêm: Các Dạng Thông Tin Dạng Phi Số Bao Gồm, Lý Thuyết: Thông Tin Và Dữ Liệu

– Đặng Duy Báu (chủ biên), Lịch sử Hà Tĩnh tập 1, Nxb. Chủ yếu trị Quốc gia, Hà Nội, 2000.