Lưỡng Quốc Trạng Nguyên Mạc Đĩnh Chi

     

Sinh thời Đĩnh bỏ ra là người thông minh tốt đỉnh, nhưng mà diện mạo lại rất xấu xí. Vị sự xấu xí này mà suýt chút nữa tuyến đường quan lộ của ông bị hủy hoại. Thế nhưng cũng nhờ cố gắng mà bên trên thi bọn văn học nước ta có thêm một bài bác phú vô cùng đặc sắc và hậu thế cũng được biết thêm những giai thoại độc đáo về ông...

Theo “Lịch triều hiến chương nhiều loại chí”, Mạc Đĩnh bỏ ra là người làng Lũng Động, huyện Chí Linh, tỉnh giấc Hải Đông (nay là tỉnh giấc Hải Dương). Năm 1304, đời vua è Anh Tông niên hiệu Hưng Long lắp thêm 12, Mạc Đĩnh bỏ ra thi đỗ trạng nguyên.

Bạn đang xem: Lưỡng quốc trạng nguyên mạc đĩnh chi

Một bài xích phú cứu nguy cho cả con đường quan lộ

Truyện nhắc rằng sau khi đỗ Trạng nguyên, Mạc Đĩnh Chi có vào yết kiến triều đình, tuy vậy Hoàng đế nai lưng Anh Tông thấy dung mạo ông rất xấu quá, nên không thích trọng dụng. Để diễn tả phẩm đức với chí hướng của mình, Mạc Đĩnh bỏ ra bèn khẳng khái cảm tác bài xích phú “Ngọc tỉnh liên” (Hoa sen trong giếng ngọc) mà lại dâng lên Hoàng thượng.

Vì hoa sen vốn tất cả tiết tháo thanh cao, không loài hoa làm sao sánh được, tuy ngay gần bùn nhưng mà chẳng hôi tanh mùi bùn; vả lại sen này còn được trồng vào giếng ngọc nữa thì lại càng cao quý biết bao. Đĩnh bỏ ra coi mình y hệt như sen, dù có phải ngơi nghỉ vào thực trạng ô trọc vắt nào thì cũng vẫn giữ khí máu thanh cao, huống bỏ ra lại ở vào một thời thế giỏi đẹp, ví như vua là đấng thánh minh thì những người như ông càng thêm cao quý và được trọng vọng biết mấy. Sen quý nhưng bắt buộc có tín đồ sành thì mới có thể biết thưởng thức.

*
Đĩnh bỏ ra coi mình y như sen, dù là phải sinh sống vào thực trạng ô trọc rứa nào thì cũng vẫn giữ lại khí huyết thanh cao. (Ảnh: Pexels)

Dưới đấy là bài phú “Ngọc thức giấc liên” – Hoa sen trong giếng ngọc, dịch ra văn Nôm:

“Đương lúc lửa hạ, khách cao trai thư thả, lời làn nước biếc, vịnh khúc phù dung; cho bến ao trong, ngâm câu nhạc phủ. Bất chợt bóng ai, áo trắng nón vàng, phơ phất điệu cốt xương tiên, hớn hở lòng tin khác tục. Khách hỏi: từ bỏ đâu nhưng lại? Thưa rằng: từ núi Hoa San. Khách hàng kéo ghế mời ngồi vồn vã, này dưa ngon trái quý bày ra. Chuyện sát thôi lại chuyện xa, nói cười lơi lả, tiệc hoa tơi bời.

Chuyện xong, new hỏi khách rằng: khách đây quân tử ái liên chăng là? Tiện đây sẵn bao gồm giống nhà, vẫn từng gìn giữ chiều chuộng hoa vàng. Nọ đào lý bỉ thô còn kém, nói trúc mai solo lạnh còn xa; nào nên giống tăng phòng câu kỷ, nào bắt buộc phường lạc thổ mẫu đơn, cũng chẳng đề nghị đông ly đào cúc, mà cũng không cửu uyển linh lan; đó là một tương tự sen thần, đầu non núi Họa giếng tiến thưởng sinh ra.. 

Khách nghe nói: khen cầm cố quý lạ! hợp lí giống hoa cao mười trượng, ngó cong như thuyền, mát rượi như băng, ngọt ngon tựa mật, xưa từng nghe tiếng, ni được thực trông. Nghe qua đạo sĩ vui lòng, hoa vào tay áo duy trì liền khuyến mãi đưa. Khách hàng trông thấy trong thâm tâm hồi hộp, cây bút ngũ lăng tay thảo cần ca. Ca rằng:

Thủy tinh có tác dụng mái cung đình, Lưu ly lạc để bắt buộc hình cung môn, Pha lê nát nhỏ làm bùn, Minh châu có tác dụng nóc bên trên cành tưới cây. Hương thơm bay thấu từng mây, Bích thiên âu cũng đắm đuối tấc lòng. Quế xanh khóc dềnh dang tủi thầm, Tố Nga luống phần đa mười phần giận thân. Cỏ dao hái chốn Phương tân, Sông Tương trông ngóng hotgirl dãi dầu. Giữa cái lơ lửng bởi đâu? Non sông khu đất cũ cớ sao chẳng về? Đành nơi dò ra quản gì, Thuyền quyên lỡ bước lắm bề gian truân. Một lòng trung chính nghĩa nhân. Lo đưa ra mưa gió, phong trần, tuyết sương! Chỉn e lạt phấn phai hương, Tháng ngày ngấm thoắt, hotgirl ai hoài...

Nghe xong, đạo sĩ than rằng: nói chi bi thương thiết tha! tề chẳng coi đóa tử vi nở trên ao phượng, hoa thược dược mọc trước bệ vàng, cũng là vị thế thanh cao, thanh danh hiển hách, ơn bên trên thánh chúa, mưa móc dồi dào. Vội đưa ra tủi phận hờn duyên, nước non đần độn toan bề đi đâu? khách nghe nói như tình như cảm, đem lòng riêng rẽ kính chiêu mộ xiết bao. Khúc trai đình tay định đề vịnh, thơ phong đầu giọng ngọc ngâm nga. Nỗi lòng xin giải ngay gần xa, kính dưng một phú hải hà xét xoi”.

Bài phú của Mạc Đĩnh Chi vừa mới được đọc lên xong, Vua è cổ Anh Tông đã vỗ đùi, không còn lời khen ngợi, kế tiếp lập tức phong đến Mạc Đĩnh đưa ra danh vị “Thái học viên dũng thủ”, lại sung mang đến ông thêm chức: “Nội thư gia”. Đến thời vua nai lưng Minh Tông, Mạc Đĩnh đưa ra càng được triều đình tin dùng và hậu đãi.

*
Vua trần Anh Tông sẽ vỗ đùi, không còn lời khen ngợi, tiếp đến lập tức phong mang đến Mạc Đĩnh đưa ra danh vị “Thái học viên dũng thủ”. (Ảnh: Wikipedia)

Mang chuông đi tiến công xứ người...

"Đại Việt Sử ký kết Toàn thư ghi": Năm 1308, Sứ thần bên Nguyên là Thượng thư An Lỗ Khôi sang cung cấp tin Vũ Tông lên ngôi. Vua è cổ bèn không nên Mạc Đĩnh bỏ ra sang Nguyên triều kiến cùng chúc mừng. Thời khắc ấy, việc Mạc Đĩnh đưa ra sang Nguyên được đoán trước là “đầy nguy hiểm”, bởi tín đồ phương Bắc vẫn chưa quên nỗi đau thảm bại trong ba cuộc xâm lược trước đây.

Mạc Đĩnh chi sang Nguyên ban đầu rất bị khinh thường xuyên vì vẻ ngoài thấp bé, xấu xí. Ở buổi tiếp kiến đầu tiên tại đế đô Yên Kinh, vua Nguyên ra câu đối thử tài Mạc Đĩnh Chi:

“Nhật hỏa vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thố”

Tạm dịch là:

“Mặt trời là lửa, mây là khói, buổi ngày thiêu cháy khía cạnh trăng”.

Ý nói nhà Nguyên lớn mạnh, luôn dễ ợt tiêu diệt những tiểu quốc như Đại Việt.

Mạc Đĩnh đưa ra liền ứng đối lại:

“Nguyệt cung tinh đạn, hoàng hôn xạ lạc kim ô”.

Tạm dịch là:

“Mặt trăng là cung, sao là đạn, hoàng hôn phun rụng phương diện trời”.

Ý nói rằng nước nhỏ cũng hoàn toàn có thể đánh bại quân nhóm nước to khi thời cơ đến.

Vua Nguyên nghe kết thúc tức lắm, nhưng cũng yêu cầu khen Mạc Đĩnh đưa ra đối hay, đối chuẩn.

Xem thêm: Bài Soạn Lớp 8: Tìm Hiểu Chung Về Văn Thuyết Minh, Soạn Bài: Tìm Hiểu Chung Về Văn Bản Thuyết Minh

Một hôm khác, viên Tể tướng bên Nguyên mời ông vào phủ dự lễ hội trà. Khi đó đương trong tháng 5, tháng 6. Trong phủ gồm bức trướng mỏng manh thêu hình bé chim sẻ rubi đậu bên trên cành trúc. Đĩnh Chi giả vờ ngỡ đó là con chim sẻ thực, vội chạy đến xem.

Người Nguyên cười ồ, mang lại là fan phương xa thô lậu. Thấy vậy, Đĩnh bỏ ra kéo bức trướng xuống xé đi. Mọi fan đều lấy làm lạ hỏi tại sao.

Đĩnh chi trả lời:

“Tôi nghe fan xưa vẽ cành mai cùng chim sẻ, còn chưa thấy vẽ chim sẻ đậu cành trúc bao giờ. Nay trong bức trướng của tể tướng lại thêu cành trúc cùng với chim sẻ. Trúc là bậc quân tử, chim sẻ là kẻ tiểu nhân. Tể tướng thêu như vậy là để tiểu nhân bên trên quân tử, hại rằng đạo của tè nhân vẫn mạnh, đạo của quân tử sẽ suy. Tôi vị thánh triều nhưng trừ giúp bầy tiểu nhân vậy”. Nghe xong, mọi người đều tận tâm phục tài Đĩnh chi và không có ai còn dám cười cợt ông nữa.

*
Tượng thờ Trạng nguyên Mạc Đĩnh bỏ ra tại chùa Dâu, Bắc Ninh. (Ảnh: Wikipedia)

Trở thành Lưỡng quốc Trạng Nguyên nhờ tinh ý, lẹ mắt

Thời gian Mạc Đĩnh chi đi sứ, trong một trong những buổi chầu gồm người quốc tế dâng hai cây quạt quý lên tặng ngay vua Nguyên. Nhân có cả sứ thần Cao Ly nghỉ ngơi đó, vua Nguyên bèn mời Mạc Đĩnh chi và sứ thần Cao Ly cùng làm cho thơ vịnh đề lên quạt.

Lúc này Mạc Đĩnh đưa ra rất bất ngờ, vì chưng không chuẩn bị trước nên có phần “bí” ý. Ông cù sang bên sứ thần Cao Ly, nhìn vào thế cây viết viết của sứ thần nước bạn mà đoán được ra ông này đã viết:

“Uẩn long trùng trùng, Y Doãn, Chu Công;

Vũ tuyết thê thê, Bá Di, Thúc Tề”

Tạm dịch:

Nắng nôi oi ả bạn tựa Y Doãn, Chu Công (Y Doãn một tướng xuất sắc đời nhà Thương, Chu Công, một fan hiền làm việc đời nhà Chu).

Rét mướt căm căm ngươi là Bá Di, Thúc Tề (Bá Di, Thúc Tề: hai bạn con của vua Trụ, Vũ Vương khử nhà Ân lập đơn vị Chu. Hai anh em ở ẩn trên núi, cuối cùng chết đói).

Mạc Đĩnh đưa ra có phát minh rồi, bèn chớp nhoáng viết:

“Lưu Kim thước thạch thiên địa vi lô, nhĩ ư bốn thời hề Y Chu cự nho;

Bắc phong kỳ thê vũ tuyết tái đồ, nhĩ ư tứ thời hề Di Tề té phu;

Y, dụng đưa ra tắc hành, xả đưa ra tắc tàng, duy vấp ngã dữ nhĩ hữu thi phù”.

Tạm dịch là:

“Chảy quà tan đá, trời đất như lò, ngươi bấy giờ đồng hồ là Y Chu đại nho;

Gió bấc căm căm, mưa tuyết mịt mù, ngươi bấy tiếng là Di Tề đói xo;

Ôi, được dùng thì làm, bỏ thì ở co, chỉ ta thuộc ngươi như thế ru!”

Xét về ý tứ, bài xích vịnh của Mạc Đĩnh Chi cũng có thể có ý tựa như bài vịnh của sứ Cao Ly mà lại lại “đắt” hơn ở bài toán trích dẫn được một câu trong sách Luận ngữ, gồm nghĩa: “Ai dùng ta thì ta làm, ai không dùng ta thì ta để đó. Điều ấy chỉ bạn với ta mới đã có được thôi”.

Cảm phục trước văn tài của Mạc Đĩnh Chi, vua Nguyên bèn phê lên loại quạt nhưng mà Đĩnh đưa ra vừa đề thơ vịnh tứ chữ: “Lưỡng quốc Trạng Nguyên”, rồi ban tặng cho ông.

*
Vua Nguyên bèn phê lên loại quạt mà Đĩnh bỏ ra vừa đề thơ vịnh tứ chữ: “Lưỡng quốc Trạng Nguyên”, rồi ban khuyến mãi cho ông. (Ảnh: Pinterest)

Mạc Đĩnh Chi: một lớp gương thanh liêm chủ yếu trực; từng có tác dụng rể trên khu đất Cao Ly

Sách "Đại Việt Sử ký kết Toàn thư" gồm ghi lại: Đĩnh chi là fan liêm khiết, sống vô cùng đạm bạc. Vua rất hiểu ông, sai người đêm tối đem 10 quan tiền bỏ vào trong nhà ông. Hôm sau, Đĩnh bỏ ra vào chầu, tâu vua giỏi chuyện đó. Vua bảo:

“Không ai mang đến nhận, đến khanh lấy nhưng tiêu”.

Thời vua Hiến Tông, Mạc Đĩnh bỏ ra làm quan mang đến chức “Nhập nội hành khiển Hữu ty lang trung”, rồi sau lại được thăng thăng tiến “Tả ty lang trung”. Trong thời hạn ở Yên kinh – nước Nguyên, ông gồm kết thân cùng với sứ thần Cao Ly. ái mộ tài năng của Mạc Đĩnh Chi, vị sứ thần này mời ông thanh lịch Cao Ly nghịch và gả fan cháu gái xinh đẹp của bản thân mình cho ông.

Người thiếp này có sinh hạ một con gái, một con trai với Mạc Đĩnh Chi. Về sau hậu duệ của Mạc Đĩnh bỏ ra ở lại Cao Ly cùng lập ra một mẫu tộc tại đó. Vào tờ "An phái nam tạp chí", số 4 năm 1926 từng đăng bài bác của học giả Lê khắc Hòe với tiêu đề: “Người Triều Tiên đi chào bán sâm là hậu duệ của Mạc Đĩnh Chi”.

Hậu duệ xưng đế, lời tiên tri ứng nghiệm...

Tương truyền sau khoản thời gian Mạc Đĩnh chi ứng đối với hình ảnh: “bắn rụng khía cạnh trời” trước bá quan lại văn võ nhà Nguyên trong lần tiếp kiến trước tiên tại đế đô Yên Kinh, có fan đã tiên đoán:

“Hậu duệ của fan này sau ắt đã tự lập có tác dụng vua”.

Quả đúng thật vậy, sau này cháu bảy đời của Mạc Đĩnh đưa ra là Mạc Đăng Dung sẽ lật đổ vua Lê để lập ra nhà Mạc. Trong “Đại Việt Sử cam kết Toàn thư” gồm viết:

“Đăng Dung là bạn xã Cao Đôi, thị xã Bình Hà (tức là làng mạc Long Động, thị trấn Chí Linh), cha ông Đăng Dung là Mạc Đĩnh Chi, Trạng nguyên triều Trần, có tác dụng quan mang đến chức Tả bộc xạ.

Đĩnh đưa ra sinh ra Cao, Cao hiện ra Thúy, Thúy có mặt Tung, dời sang ngơi nghỉ xã Lan Khê, huyện Thanh Hà rồi có mặt Bình, Bình lại dời sang buôn bản Cổ Trai, thị trấn Nghi Dương rồi trú tại đó. Bình hiện ra Hịch, Hịch lấy đàn bà trưởng của Đặng Xuân bạn cùng xã, sinh được ba con trai, bé trưởng là Đăng Dung”.

Sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung truy hỏi tôn Mạc Đĩnh bỏ ra là con kiến Thủy Khâm Ninh Văn Hoàng Đế. đơn vị Mạc trường tồn trong 150 năm, trải qua 4 đời vua.

*
sau khoản thời gian lên ngôi, Mạc Đăng Dung tróc nã tôn Mạc Đĩnh bỏ ra là con kiến Thủy Khâm Ninh Văn Hoàng Đế. (Ảnh: Wikimedia Commons)

Lời bàn:

Thói thường xuyên kẻ có tài mà không được trọng dụng thì dễ có mặt bất mãn, Mạc Đĩnh đưa ra thân là đệ tuyệt nhất Trạng Nguyên nhưng mà ngay trong ban đầu vào yết loài kiến Quân vương đã biết thành triều đình tỏ ý không dùng rồi! tuy vậy ông vẫn “dĩ lý phục nhân” – rước đạo lý mà hàng phục lòng người, lại khéo vận dụng trí huệ cùng lễ máu để thanh minh phẩm đức cao siêu của mình trước vua è Anh Tông, đó chủ yếu là biểu thị của bậc thượng sĩ: bao dung, lễ độ, khiêm nhường, nhất trọng điểm thuần Thiện, ông quả như “sen trong giếng ngọc” vậy!

Đĩnh đưa ra đi sứ nào đâu có chạm chán thời, vị trước kia Đại Việt từng: ba lần làm tan quân Nguyên, thiết nghĩ về chẳng cần bàn thêm cũng đủ nhận thấy ông ta sở hữu trên vai gánh nặng ngàn cân nặng mà sinh mạng thì như sẽ treo trên sợi tóc! Vậy mà từng nào lần triều thần công ty Nguyên thử thách là từng ấy lần Mạc Đĩnh Chi từ tốn vượt qua.

Dân gian vẫn thường ví von: “Vàng thì test lửa test than, chuông giỏi thử tiếng, tín đồ ngoan thử lời” Đĩnh chi kia khác nào kẻ “Mang chuông đi tiến công xứ người”, mấy chuyện loại như: “vàng test lửa, chuông thử tiếng, tín đồ thử lời” ấy, ông gần như kinh qua cả mà lại chẳng chút bận lòng, không mọi thế, tài đại sứ bang giao của Mạc Đĩnh bỏ ra còn để lại giai thoại cùng tiếng thơm mang lại muôn đời sau, đó chính là biểu lộ của bậc đại trí, đại Nhẫn.

Xem thêm: Ngữ Văn 8 Tìm Hiểu Chung Về Văn Bản Thuyết Minh (Trang 114), Tìm Hiểu Chung Về Văn Bản Thuyết Minh

*
Đền Mạc Đĩnh Chi. (Ảnh: Wikipedia)

Đĩnh chi làm quan bự chỉ xếp sau hàng Tể tướng, Công hầu mà lại vẫn một đời thanh liêm đạm bạc, thấy tiến thưởng rơi trước góc cửa mình còn tới bẩm tấu đức Quân vương vãi thì làm sao đâu tất cả cái chuyện tận dụng chức quyền mà mưu đoạt của dân, tham ô tham nhũng. Than ôi, hay mang đến câu: “Khôn ngoan chẳng lọ thật thà”! Hỏi ai thận trọng như Mạc Đĩnh Chi? Hỏi ai ngay thật như Mạc Đĩnh Chi? ông đó là gương sáng sủa thuần Chân vậy.

Ôn chuyện cũ, ngẫm thời mới: Nếu gần như đấng quản dân ai ai cũng được vài ba phần như Mạc Đĩnh bỏ ra thì lo gì tổ quốc không cường thịnh, làng mạc tắc chẳng vững bền, những nước lấn bang cũng bội phần vị nể. Có hay không vậy?

Đường Phong

- tài liệu tham khảo: "Đại Việt Sử cam kết Toàn thư"; Wikipedia và một số tư liệu lịch sử hào hùng khác...